İstanbul Arkeoloji Müzeleri; Arkeoloji Müzesi, Eski Şark Eserleri Müzesi ve Çinili Köşk Müzesi olmak üzere üç ana birimden oluşan devasa bir komplekstir. Burası, Osmanlı İmparatorluğu’ndan Türkiye Cumhuriyeti’ne miras kalan en kıymetli kurumlardan biridir. Müzenin tarihi, aslında modern Türk müzeciliğinin de doğumunun işaretlerini barındırmaktadır.
Osman Hamdi Bey ve Müze-i Hümayun’un Yükselişi
19. yüzyılın sonlarına kadar Osmanlı topraklarındaki pek çok kıymetli eser, Batılı arkeologlar tarafından Avrupa’daki müzelere (British Museum, Louvre vb.) taşınıyordu. Bu gidişata “dur” diyen isim, bir ressam, arkeolog ve vizyoner olan Osman Hamdi Bey oldu. Osman Hamdi Bey öncesinde Osmanlı Devleti, müzecilikle ilgili çalışmalara başlamıştı ancak bu alanı sistematize eden ve eserlere nasıl sahip çıkılması gerektiğini gösteren Osman Hamdi Bey olacaktır.
1881 yılında Müze-i Hümayun (İmparatorluk Müzesi) müdürlüğüne atanan Osman Hamdi Bey, çıkardığı “Asar-ı Atika Nizamnamesi” ile tarihi eserlerin yurt dışına çıkarılmasını yasakladı. Sayda (Lübnan) kazılarında bulduğu eşsiz lahitleri İstanbul’a getirebilmek için bugün “Arkeoloji Müzesi” olarak bildiğimiz ana binanın inşa edilmesini sağladı. Ünlü mimar Alexander Vallaury tarafından tasarlanan bu bina, dünyada “müze olarak inşa edilen” nadir yapılardan biridir.
Üç Ayrı Bina, Üç Farklı Dünya
Müze bahçesine adım attığınızda, sizi farklı dönemlere ait üç ayrı mimari yapı karşılar.
1. Arkeoloji Müzesi (Ana Bina): Neoklasik mimarinin en güzel örneklerinden biri olan ana bina, cephesindeki sütunları ve alınlığıyla bizzat bir antik tapınağı andırır. Bu binanın girişinde sizi karşılayan devasa Bes Heykeli, müzenin koruyucusu gibidir.
Lahitler Salonu: Müzenin en önemli alanı burasıdır. Osman Hamdi Bey’in Sayda kazılarından getirdiği İskender Lahdi, üzerindeki muazzam savaş ve av sahneleriyle bir taş işçiliği mucizesidir. Yanı başındaki Ağlayan Kadınlar Lahdi ise, 18 kadının derin yasını mermere öyle bir işlemiştir ki, karşısında durduğunuzda o hüznü hissetmemek imkansızdır.
Antik Çağ Heykeltıraşlığı: Arkaik dönemden Roma dönemine kadar uzanan geniş bir heykel koleksiyonu, insan formunun sanatta nasıl mükemmelleştiğini kanıtlar.
2. Eski Şark Eserleri Müzesi: Burası, ana binanın hemen solunda yer alır. Başlangıçta Güzel Sanatlar Akademisi (Sanayi-i Nefise Mektebi) olarak inşa edilen bina, bugün Mezopotamya, Mısır ve Anadolu’nun İslam öncesi dönemlerine ev sahipliği yapar.
Kadeş Barış Antlaşması: Tarihin bilinen ilk yazılı barış antlaşmasının bir kopyası (çivi yazılı tablet) burada sergilenmektedir. Hitit ve Mısır imparatorlukları arasındaki bu diplomasi belgesi, dünya siyasi tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir.
Babil İştar Kapısı: Babil’in efsanevi mavi çinili kapısından gelen aslan kabartmaları, Mezopotamya’nın ihtişamını İstanbul’a taşır.
3. Çinili Köşk Müzesi: Kompleksin en eski yapısıdır. Fatih Sultan Mehmet tarafından 1472 yılında yaptırılmıştır. Osmanlı sivil mimarisinin İstanbul’daki en eski örneklerinden biridir. Selçuklu etkisindeki çini süslemeleriyle büyüleyen bu yapı, bugün Türk çini ve seramik sanatının en seçkin örneklerini barındırır.
Müzenin Ruhu: Bahçe ve Atmosfer
İstanbul Arkeoloji Müzeleri sadece binalardan ibaret değildir. Müzenin bahçesi, açık hava müzesi niteliğindedir. Asırlık ağaçların gölgesinde, Roma sütun başlıkları, Bizans yazıtları ve Osmanlı kitabeleri arasında yürümek, zamanın durduğu hissini verir. Müze kafesinde bir yorgunluk kahvesi içerken karşıdaki Çinili Köşk’ün cephesine bakmak, İstanbul’un neden “dünyanın merkezi” olarak anıldığını anlamak için yeterlidir. Bir yanda antik Yunan’ın mermerleri, diğer yanda Mezopotamya’nın kil tabletleri ve karşıda Osmanlı’nın çinileri…
Müze, son yıllarda gerçekleştirilen kapsamlı restorasyon çalışmalarıyla modern bir sergileme düzenine kavuşmuştur. Özellikle deprem güçlendirme, ışıklandırma ve teşhir tanzim çalışmaları, eserlerin detaylarını çok daha net görmenizi sağlamaktadır.
Bugün modern dünyada “müzecilik” denince akla gelen pek çok standart, bu binanın koridorlarında şekillenmiştir. İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ni gezmek, sadece eski taşlara bakmak değil; Truva’nın savaşlarını, Hititlerin kanunlarını, Roma’nın ihtişamını ve Osmanlı’nın kültürel mirasa sahip çıkma çabasını aynı anda solumaktır. Eğer İstanbul’daysanız veya yolunuz düşerse, bu müzeye en az yarım gününüzü ayırın. Yarım günün yeterli olmayabileceğini de belirtelim çünkü burada sergilenen her eser, aslında sizin, benim, hepimizin ortak hikâyesinin bir parçasıdır.
